Niska wartość ferrytyny nie zawsze oznacza konieczność suplementacji żelaza. Niedobór żelaza nie zawsze wynika z obfitych miesiączek czy braku mięsa w diecie. Nie jesteś skazana na dożywotnie branie suplementów. Poznaj tajemnice niedoboru żelaza i trwale podnieś swoją ferrytynę.

Niedobór żelaza dotyka 2 miliardy osób na świecie. W Stanach Zjednoczonych zmaga się z nim 14% populacji.

W krajach zamożnych 38% kobiet ma niedobór żelaza, z kolei u ciężarnych, w 3. trymestrze, niedobór żelaza dotyczy aż 84% kobiet. Statystyki jasno wskazują, że musimy na ten temat rozmawiać.

Rola żelaza w organizmie

Rola żelaza w organizmie jest bardzo złożona. Jest kluczowym pierwiastkiem do wielu reakcji w różnych układach organizmu. Jest niezbędne m.in. do:

  • transportu tlenu (hemoglobina w krwinkach, mioglobina w mięśniach),
  • pracy wielu enzymów, np.
  • funkcji odporności i metabolizmu energetycznego.

Wyobraź sobie kluczyk do auta. Bez niego nigdzie nie pojedziesz prawda? Tak samo jest z żelazem. Jest ono niezbędne do tego, byś nie leżała całymi dniami przez TV, by było Ci ciepło, byś miała siłę sprzątać (hehe, co kto lubi :D), myśleć, pracować i ogólnie – cieszyć się życiem. 

Ferrytyna

Ferrytyna to białko, które magazynuje żelazo w komórkach. Określa jego zapasy w organizmie. Możemy oznaczyć ten wskaźnik w badaniu krwi. Jest to jeden z głównych parametrów, który wskazuje, gdy z gospodarką żelazową zaczyna dziać się coś nie tak.

Transferryna

Transferyna to również białko. Przenosi ono żelazo we krwi. Ten parametr pokazuje, jak sprawnie organizm dostarcza żelazo tam, gdzie jest potrzebne, m.in. do produkcji krwinek czerwonych. Jej oznaczenia (transferyna/TIBC oraz TSAT) pomagają ocenić, ile żelaza jest aktualnie dostępne w krwiobiegu.

Hemoglobina

Hemoglobina to białko w krwinkach czerwonych, które przenosi tlen. Jej stężenie sprawdza się w morfologii i to ono decyduje, czy występuje anemia. Gdy hemoglobina spada, organizm ma mniejszą wydolność w transporcie tlenu.

Objawy niedoboru żelaza

Mimo tak szerokiej skali problemu, nadal zbyt późno go rozpoznajemy. Niespecyficzność objawów utrudnia diagnostykę. A wiele z nich można tłumaczyć zbyt dużego stresu lub zbyt małą ilości snu. Nigdy nie ignoruj objawów. Nie tłumacz ich kiepskim trybem życia, czy gorszym momentem w życiu. Objawy występują? Marsz do lekarza i na badania.

Co powinno Cię zaniepokoić:

  • ciągłe zmęczenie, niemoc, 
  • łamliwe paznokcie, włosy, 
  • nadmierna drażliwość, 
  • depresja, trudność z koncentracją, „mgła mózgowa”, zaburzenia pamięci,
  • zespół niespokojnych nóg, (który dotyka aż 32-40%),
  • duszność, 
  • zawroty głowy, 
  • spadek wydolności, nietolerancja wysiłku,  
  • pogarszająca się niewydolność serca,
  • pica (dotyka 40%–50%, pica to zaburzenie odżywiania, w którym spożywamy substancje nieprzystosowane do jedzenia, np. kreda, papier, włosy, metal, gips, ziemia).

Jakie badania zrobić i jak je interpretować

Jeśli doświadczasz wspomnianych objawów, nie czekaj. Zrób podstawowe badania Paradoksalnie to nie poziom żelaza wskaże nam jego niedobór. „Żelazo w surowicy” to parametr zmienny, który reaguje na dobową podaż żelaza, łatwo go zafałszować. Badania, które warto wykonać przy podejrzeniu niedoboru żelaza, to morfologia krwi, ferrytyna i CRP.

  1. Morfologia krwi (CBC): hemoglobina, hematokryt, RBC, MCV, MCH, MCHC, RDW, retikulocyty.
  2. Ferrytyna.
  3. CRP (żeby ocenić, czy stan zapalny nie zawyża ferrytyny).
  4. Transferyna/TIBC + TSAT (wysycenie transferryny), czasem sTfR- gdy parametry 1-3 wyjdą nieprawidłowe.
Diagnostyka: niedobór żelaza; niedokrwistości z niedoboru żelaza
Diagnostyka: niedobór żelaza; niedokrwistości z niedoboru żelaza

Morfologia wskaże, czy występuje niedobór pierwiastka lub czy niedobór przerodził się w anemię. Ferrytyna powie, czy masz zapasy żelaza. CRP wskaże potencjalny stan zapalny. Tak, jak wspomniałam ferrytyna jest białkiem ostrej fazy i podwyższa się właśnie w stanie zapalnym. Udaje prawidłowy poziom mimo realnego niedoboru. Stan zapalny wzrasta, gdy walczymy z infekcją, zapaleniem, otyłością. Może to maskować zbyt niskie zapasy żelaza. Dlatego nie pomijaj żadnego z objawów. 

Etapy rozwoju niedoboru żelaza

  1. Organizm zaczyna czerpać z zapasów: spada ferrytyna, morfologia nie daje jeszcze objawów niedoboru.
  2. Niedobór funkcjonalny: spada TSAT/żelazo, rośnie TIBC/transferryna, morfologia może być jeszcze prawidłowa.
  3. Niedokrwistość (anemia) z niedoboru żelaza: spada Hb, często spada MCV.

Samodzielna interpretacja wyników

Z wynikami oczywiście najlepiej udać się do lekarza. Wiem jednak, że każdy z nas najpierw szuka informacji w Internecie. Jesteś w dobrym miejscu, tu znajdziesz rzetelne informacje.

Samodzielną interpretację wyników rozpoczynamy od spojrzenia na poziom hemoglobiny (Hb). To najważniejszy wskaźnik anemii.

  • Jeśli poziom hemoglobiny (Hb) jest poniżej normy -> anemia.
  • Jeśli hemoglobina jest w normie -> spójrz na poziom ferrytyny. Często jej ilość obniża się przed spadkiem hemoglobiny.
  • Jeśli prawidłowa hemoglobina i obniżona ferrytyna. Oznacza to, że organizm korzysta z rezerw. W wielu opracowaniach klinicznych przyjmuje się, że ferrytyna poniżej 30 µg/l wskazuje na niedobór żelaza, nawet bez anemii.
  • Jeśli mamy prawidłową hemoglobinę i prawidłową ferrytynę, ale wysoki wskaźnik CRP – warto powtórzyć badania, po wykluczeniu stanu zapalnego. CRP jest wskaźnikiem zapalnym.

Na etapie gorszej morfologii warto już wykonać badania uzupełniające, np. TSAT (wysycenie transferryny), który pokazuje, ile żelaza realnie jest dostępne do wykorzystania do krwi czy TIBC (które sprawdza maksymalną ilość żelaza, jaką może związać transferyna). Parametry te zwykle rosną w niedoborze żelaza, a spadają w stanie zapalnym.

Ciekawostki diagnostyczne

Poziom ferrytyny dobrze odzwierciedla zapasy żelaza – szacunkowo 1 µg/L ferrytyny odpowiada ok. 8–10 mg zmagazynowanego żelaza.

W przeciwieństwie do poziomu żelaza w surowicy, ferrytyna nie waha się dobowo. Jest znacznie stabilniejszym markerem.

W zapaleniu ferrytyna może rosnąć niezależnie od zapasów, a stan zapalny będzie sztucznie ją zawyżać.

Różnica między niedoborem żelaza a anemią z niedoboru żelaza

Warto rozdzielić te dwa pojęcia. Mimo że dotyczą tego samego pierwiastka i często są używane zamiennie, niedobór żelaza i anemia z niedoboru żelaza, nie oznaczają tego samego.

Niedobór żelaza

Niedobór żelaza oznacza, że organizm ma zbyt małe zasoby tego pierwiastka lub zbyt małą jego dostępność. Objawia się to niską ferrytyną, czy obniżonym parametrem TSAT. Co istotne, możesz mieć niedobór żelaza, ale poziom hemoglobiny będzie prawidłowy. Formalnie jest to stan bez anemii, jednak mimo wszystko występują nieprzyjemne objawy niedoboru.

Anemia z niedoboru żelaza

Inaczej niedokrwistość z niedoboru żelaza. Tutaj odnotowujemy już obniżone stężenie hemoglobiny, która objawia się obniżoną zdolnością krwi do transportu tlenu. W anemii z niedoboru żelaza oprócz obniżonej hemoglobiny, zwykle widzi się niską ferrytynę i pogorszone parametry transportu żelaza. Często także występuje obniżone MCV/MCH (mniejsze i jaśniejsze krwinki krwi), choć obraz może się różnić.

Dlaczego ferrytyna spada?

Ferrytyna spada, ponieważ jest głównym magazynem żelaza w organizmie i w pierwszej kolejności oddaje swoje zapasy, aby utrzymać bieżącą produkcję hemoglobiny oraz pracę kluczowych enzymów. Ważne jest jednak to, by dojść do powodów, które zmuszają organizm do wyczerpywania zapasów. Głównie możemy skupić się na tych 4 przyczynach:

  1. Utrata krwi na skutek obfitych miesiączek (kobiety w wieku rozrodczym) czy krwawienia z przewodu pokarmowego (nadżerki, wrzody, polipy, nowotwory – mężczyźni lub kobiety po menopauzie).
  1. Zbyt mała podaż z dietą lub niska biodostępność żelaza – mało produktów bogatych w żelazo w diecie, lub/i dużo produktów zaburzających wchłanianie (kawa, herbata, wapń przy posiłku, fityniany). Ten punkt zostanie rozwinięty w kolejnym artykule.
  1. Upośledzone wchłanianie, na skutek chorób, np. celiakii, chorób zapalnych jelit, Helicobacter pylori, czy przewlekłe stosowanie IPP (leki na zgagę, refluks, osłonowe)
  1. Zwiększone zapotrzebowanie, wynikające z okresu ciąży, okres wzrostu, czy przez wzgląd na intensywne treningi.

Suplementacja żelaza

Nie suplementuj żelaza na zapas. Suplementacja ma sens jedynie wtedy, gdy masz potwierdzony niedobór w badaniach lub gdy lekarz prowadzący zaleci ją na podstawie obrazu klinicznego. Suplementy to nie cukierki. Jeśli wyniki mieszczą się w widełkach laboratoryjnych, ale mimo wszystko są przy dolnych zakresach warto zwrócić uwagę na zwiększenie żelaza za pomocą diety.

Zasady suplementacji

  1. Żelazo przyjmuj na pusty żołądek, jeśli przewód pokarmowy to toleruje. Jeśli nie toleruje, przegryź coś małego i przyjmij suplement po nim.
  2. Jeśli rano przyjmujesz inny lek i nie możesz spożyć dwóch łącznie, weź żelazo tuż przed snem.
  3. Popijaj wodą. Najlepiej źródlaną (mineralna może zaburzać wchłanianie). Jeśli chcesz poprawić wchłanianie, dodaj witaminę C w posiłku lub w napoju. Zamiast kawy czy herbaty do posiłku wypij wodę z cytryną, czy wodę z dodatkiem soku pomarańczowego. O bogatych źródłach witaminy C i jak komponować posiłki w niedoborze żelaza przeczytasz tutaj.
  4. Pamiętaj o interakcjach. Żelazo może wchodzić w kolizję czasową z wybranymi lekami i suplementami, dlatego odstępy są często konieczne.
  5. Bądź gotowy/a na zmianę koloru stolca. Może ciemnieć. To bywa normalne przy doustnym żelazie.
  6. Rozważ przyjmowanie probiotyków. Badania sugerują, że szczep Lactobacillus plantarum 299v w połączeniu z żelazem wiąże się z szybszą poprawą wybranych parametrów.
  7. Pomocna będzie laktoferyna. Literatura pokazuje, że jej dodatek poprawia wchłanianie żelaza.
  8. Miej na uwadze, że odbudowa zapasów trwa długo i nie odstawiaj leku, gdy tylko poczujesz się lepiej.

Lepiej co dwa dni

Niektóre z badań pokazują, że suplementacja co drugi dzień bywa skuteczniejsza. Jednym ze wskazań do takiego schematu są dolegliwości ze strony układu pokarmowego po suplementacji a drugim wpływ hepcydyny. Hepcydyna to hormon, który kontroluje wchłanianie żelaza. Gdy odczyta sygnał z organizmu, że jest go za dużo, np. na skutek suplementacji to blokuje wchłanianie tego pierwiastka. W badaniach u kobiet wykazano lepsze wchłanianie, gdy suplementacja miała miejsce co drugi dzień w porównaniu do suplementacji dzień po dniu. Jednocześnie pomaga to też zapobiegać działaniom niepożądanym (nudności, zaparcia).

Jak długo suplementować i kiedy powtórzyć badania

Najczęstszy błąd to przerwanie suplementacji w momencie, gdy poczujesz się lepiej. Poprawa samopoczucia potrafi przyjść szybciej niż odbudowa magazynu. W wielu zaleceniach klinicznych podkreśla się, że po wyrównaniu hemoglobiny warto kontynuować suplementację doustnego żelaza jeszcze przez kilka miesięcy, aby uzupełnić zapasy i podnieść ferrytynę. Natomiast ten temat należy indywidualnie poruszać z lekarzem.

Kontrola wyników zależy od punktu wyjścia, ale w praktyce często robi się pierwszą ocenę odpowiedzi po kilku tygodniach (ok. 6 tyg., bo jest to na tyle późno, by odbudowa ruszyła, a na tyle wcześnie, że widać czy organizm reaguje na suplementację), a potem kolejne kroki ustala według trendu w wynikach i objawach. Jeśli jednocześnie występuje stan zapalny, kluczowe jest patrzenie na kontekst CRP, bo ferrytyna może wtedy wprowadzać w błąd.

Warto też wiedzieć, że niektóre objawy mają swoje „progi” kliniczne. Przykładem jest zespół niespokojnych nóg, gdzie w rekomendacjach często pojawia się podejście: jeśli ferrytyna jest poniżej około 75 µg/l, rozważa się uzupełnianie żelaza, a celem bywa wyższy poziom. To nie jest reguła dla wszystkich, a „widełki laboratoryjne” sugerują znacznie niższe wartości jako normę. Nie pomijaj jednak dolegliwości i niezależnie od wprowadzonej suplementacji próbuj poprawiać zapasy dietą.

Kiedy rozważa się żelazo dożylne?

Nie jest to zdecydowanie farmakoterapia pierwszego rzutu. Leczenie dożylne rozważa się przy:

  • braku tolerancji doustnego żelaza,
  • zaburzeniach wchłaniania,
  • konieczności szybkiej poprawy parametrów,
  • wybranych chorobach przewlekłych (np. aktywne IBD), gdzie kryteria niedoboru i strategie leczenia są specyficzne.

Ta droga często jednak wymaga użycia własnych nakładów finansowych na prywatną wizytę i wlew (ok. 700zł za 500mg żelaza w zależności od placówki). Wiele osób skarży się, że mimo wyników wskazujących na anemię (a nie TYLKO niedobór żelaza) otrzymują negatywną odpowiedź odnośnie refundacji takiego sposobu leczenia.

Bibliografia:

Axling U. i in; The Effect of Lactobacillus plantarum 299v on Iron Status and Physical Performance in Female Iron-Deficient Athletes: A Randomized Controlled Trial, Nutrients. 2020 Apr 30;12(5):1279.

Rohr M., Brandenburg V., Brunner-La Rocca H., How to diagnose iron deficiency in chronic disease: A review of current methods and potential marker for the outcome, Eur J Med Res. 2023 Jan 9;28:15.

Stoffel N.U. i in., Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women: two open-label, randomised controlled trials, Lancet Haematol. 2017 Nov;4(11):e524-e533.

Wilkelman J. i in.; Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline;  J Clin Sleep Med. 2025 Jan 1;21(1):137-152.

World Health Organization (WHO). WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020.